mapa z 1852 r., domena publiczna · Wikimedia Commons
02
Lokacja i średniowiecze
Jak powstała wieś na prawie niemieckim
Pierwsza wzmianka i akt lokacyjny
Skałkowie i Burzyńscy-Pelwelscy
Podział na Pielnię Górną i Dolną
Rozdział 2 · Początki
Zanim powstała wieś
5000–1700 p.n.e.
Neolit
pierwsi rolnicy
Kamienne i krzemienne narzędzia z Pielni i Odrzechowej
Ślady wspólnot rolniczo-hodowlanych
Dolina rzeki przyciągała osadników od tysiącleci
1295
Parafia przed wsią?
najstarszy zapis
Wzmianka sugerująca istnienie struktur parafialnych (wschodnich)
Wcześniejsza niż lokacja wsi
Wymaga potwierdzenia w źródłach do weryfikacji
1366
Sąsiedzi nad Brzozową
lokacja Nowotańca
Kazimierz Wielki lokuje wsie po obu stronach rzeki Brzozowej
Brzozowa to dawna nazwa Pielnicy
Ziemia sanocka, województwo ruskie (1340–1772)
Pierwszy zapis w źródłach
1376
rok, pod którym w sanockich księgach sądowych pojawia się osada „Pella”.
Za akt lokacyjny uznaje się przywilej Władysława Jagiełły z 1387 r. – wieś „Nowa Wola” dla Mikołaja Skałki. Część opracowań (m.in. Wikipedia) podaje jako pierwszą wzmiankę rok 1400.
Rozdział 2 · Schemat
Jak zbudowana jest łańcuchówka?
Zasada
Zagrody stoją w rzędzie wzdłuż rzeki i drogi
Za każdą zagrodą biegnie długi pas pola – łan
Łany sięgają aż do lasu na stokach doliny
Skąd ten układ?
Typowy dla lokacji na prawie niemieckim (XIV w.)
Każdy osadnik dostawał ziemię „za płotem” swojego domu
W Pielni czytelny do dziś – na mapie z 1852 r. i z lotu ptaka
Schemat poglądowy, nie w skali.
Pierwsi właściciele: XIV–XV wiek
1387
Mikołaj Skałka
„Skalka de Pella”
Pierwszy imienny zasadźca z nadania królewskiego
Wieś lokowana na prawie niemieckim
Pierwotna nazwa: Nowa Wola (Nova Libertas)
Początek wsi
1412–1462
Burzyńscy-Pelwelscy
z Bzianki
Mikołaj Pelwelski – podsędek i sędzia ziemski sanocki
1437: wójtostwo w zastawie u Jana Bala za 110 grzywien
Bal wykupuje wieś za 250 grzywien; później wraca do Burzyńskich
Wieś w rękach sądowników
1437
Podział wsi
między braci Pelwelskich
Mikołaj: Pielnia Górna ze starym dworem, młynem i sadzawkami
Jan: Pielnia Dolna z Zapelliczem, Cartyanow laz, Radkowym polem
Odtąd dwie (potem trzy) części wsi
Górna i Dolna
fot. Henryk Bielamowicz, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
03
Czasy staropolskie
XVI–XVIII wiek: magnaci, Tatarzy, arianie i cerkiew
Pieniążkowie, Stanowie, Brzescy
Najazd tatarski 1624
Zbór Braci Polskich
Parafia greckokatolicka
Rozdział 3 · Oś czasu
Właściciele i wydarzenia XVI–XVII wieku
Wieś przechodzi z rąk do rąk przez małżeństwa, nadania i zakupy
ok. 1500
Zarszyński → Pieniążek
Anna Zarszyńska wnosi Pielnię w posagu Jakubowi Pieniążkowi
1508/1510
Nadanie lenne
Zygmunt I nadaje dział wsi Jakubowi Pieniążkowi
1577
Trzy części
Piella Superior, Inferior i Skalczyna w rejestrze poborowym
1624
Najazd Tatarów
Czambuły Kantymira Murzy palą wieś, ludność w jasyr
1634
Bracia Stano
10 listopada wieś kupują Wacław i Jerzy Stano
1658–1662
Koniec zboru
Uchwały sejmowe wypędzają arian z Rzeczypospolitej
Rok 1624
» Czambuły Kantymira Murzy doszczętnie spustoszyły i spaliły wieś, a mieszkańców uprowadziły w jasyr. «
Rozdział 3 · Wspólnoty wyznaniowe
Trzy wspólnoty w jednej wsi
01
Zbór Braci Polskich
II poł. XVII w.
Paweł Brzeski i Stanowie zakładają zbór kalwiński
Przekształca się w ośrodek arian
Ze Staniami spokrewniony Stanisław Lubieniecki – pisarz i astronom
Koniec po wygnaniu arian (1658–1662)
02
Cerkiew i parafia wschodnia
od XV w.
1449: pop Iwan i diak Jakub w aktach sądowych
od 1536: drewniana cerkiew Zmartwychwstania
1559: pop Stefan Rozankowski wykupuje popostwo za 200 zł
Kolejne cerkwie trawią pożary – ostatnia w 1803 r.
03
Cerkiew murowana
1805
Klasycystyczna cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty
Parafia: Pielnia i 7 wsi – Dudyńce, Jędruszkowce, Markowce, Pobiedno, Podgaj, Prusiek, Pisarowce
Stoi do dziś
Sprzeczność rozstrzygnięta: część opracowań podaje 1595, ale Apokryf Ruski i chronologia źródłowa zgodnie wskazują 1559 jako rok wykupu popostwa.
Rozdział 3 · Zabytek
Cerkiew św. Jana Ewangelisty z bliska
fot. Henryk Bielamowicz, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
fot. Honza Groh (Jagro), CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
05
Wojny i tragedia
1914–1947: front, okupacja, UPA i wysiedlenia
Międzywojnie i wrzesień 1939
Front 1944
Spalenie wsi 1945–1946
Wysiedlenia i akcja „Wisła”
Rozdział 5 · Oś czasu
Od Wielkiej Wojny do frontu 1944
Trzy dekady, które przygotowały grunt pod tragedię
1914–1918
I wojna światowa
Zniszczenia zabudowy i straty wśród mieszkańców
1918
II Rzeczpospolita
Powiat sanocki w województwie lwowskim; czytelnia „Proswity”
1934
Administracja Łemkowszczyzny
Parafia greckokatolicka w AAŁ; wieś w zbiorczej gminie Zarszyn
IX 1939
Wybuch wojny
Jedyne radio w szkole; potem Wehrmacht stacjonuje w parku „Dęby”
1942
Zagłada Żydów
Żydzi z Pielni: getto w Bukowsku, potem obóz w Zasławiu
IX 1944
Przejście frontu
Operacja dukielsko-preszowska; walczy też 1. Czechosłowacki Korpus Armijny
Rozdział 5 · Pamięć
Żydzi z Pielni: zagłada 1942–1943
Nieliczna społeczność, obecna we wsi od co najmniej XVIII wieku, zginęła w Zagładzie
1785–1887
Sąsiedzi
W Pielni 29 Żydów (1785) i 30 (1887)
wiosna 1942
Getto w Bukowsku
Przesiedleni do getta przy Targowicy razem z Żydami z okolicznych wsi
VIII–X 1942
Egzekucje
Ponad 100 Żydów zamordowanych na cmentarzu żydowskim w Bukowsku
19 IX 1942
Likwidacja getta
Ok. 1500 osób wywiezionych furmankami do obozu pracy w Zasławiu
1940–1943
Obóz w Zasławiu
Ok. 15 000 więźniów; ok. 1000 zamordowanych na miejscu
15 I 1943
Bełżec
Transport do obozu zagłady; łącznie ok. 5000 więźniów z Zasławia
Rozdział 5 · Oś czasu
Spalona wieś: 1945–1947
Konflikt polsko-ukraiński i powojenne wysiedlenia rozbijają wielowiekową wspólnotę
13/14 X 1945
Pierwszy napad UPA
Sotnia „Chrina”: rabunek i podpalenia; 3 Polaków zabitych (w tym sołtys), 6 rannych
1945–1946
Wywózki do USRR
Rusini/Ukraińcy przesiedleni m.in. do obwodu tarnopolskiego (wieś Wysoke)
zima 1945/46
Kolejne napady
Sotnia „Chrina” i bojówka SB-OUN palą dziesiątki domów polskich i rusińskich
4/5 IV 1946
Noc pożogi
Sotnie „Chrina” i „Burłaki” palą całą dolinę Pielnicy; ocalało 10 domów
6 IV 1946
Ocalona figura
Tomasz Klimek wynosi ze zgliszcz domu gipsową figurę Matki Boskiej
1947
Akcja „Wisła”
Ominęła Pielnię – ludności rusińskiej już tu nie było
Rok 1946
10domów
tyle budynków przetrwało napady UPA z lat 1945–1946 – z około 400 przed wojną.
Źródła różnią się co do skali sprzed wojny: ok. 400 domów (Kubijowycz) albo 150–180 gospodarstw. W napadach 1945–1946 zginęło 12–15 polskich mieszkańców (zależnie od źródła); domy tracili też Rusini.
Wspomnienia mieszkańca · „Głos Zarszyna”
» Był to czas grozy, śmierci wielu osób, krewnych i znajomych. Wojna, cierpienia, nędza. «
Rozdział 5 · Film
Pielnia – cykl przemocy 1943–1947
Kliknij, aby odtworzyć film.
Film · 9:34
Oglądając, zwróć uwagę
Jak przemoc na Wołyniu w 1943 r. przełożyła się na wydarzenia w dolinie Pielnicy dwa i trzy lata później?
Na spacer: odwiedź dawną cerkiew, lapidarium i park „Dęby”.
01
Wieś pogranicza
Od 1376 r. Polacy i Rusini, katolicy, grekokatolicy i arianie – obok siebie przez stulecia.
02
Wieś, która się odradza
Tatarzy 1624, pożary cerkwi, spalenie w 1946 r. – za każdym razem odbudowa.
03
Historia w krajobrazie
Cerkiew z 1805 r., nagrobki od 1811 r., dęby sprzed 350–500 lat.
fot. Lowdown, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
08
Sprawdź się
Pytania kontrolne, quiz i fiszki ze wszystkich rozdziałów
4 pytania kontrolne
Quiz: 8 pytań
8 fiszek z pojęciami
Pytanie kontrolne
Sprawdź się
Pytanie kontrolne 1 z 4
Od czego najprawdopodobniej pochodzi nazwa Pielnia?
Nazwa wsi pochodzi od rzeki, a rzeka – od prastarego rdzenia „pel-”, tego samego co w nazwach Pilica czy Piława.
Pytanie kontrolne
Sprawdź się
Pytanie kontrolne 2 z 4
Co wydarzyło się w Pielni w 1624 roku?
W 1624 r. czambuły Kantymira Murzy spustoszyły wieś. Bracia Stano kupili ją dziesięć lat później, w 1634 r., a murowana cerkiew powstała dopiero w 1805 r.
Pytanie kontrolne
Sprawdź się
Pytanie kontrolne 3 z 4
Kto był ostatnim prywatnym właścicielem dóbr w Pielni (pocz. XX w.)?
Ludwik Rylski posiadał dobra w połowie XIX w.; na początku XX w. ostatnim prywatnym właścicielem był Eustachy Rylski.
Pytanie kontrolne
Sprawdź się
Pytanie kontrolne 4 z 4
Które wydarzenie w największym stopniu zakończyło obecność społeczności ukraińskiej w Pielni?
Monografie lokalne wskazują, że większość grekokatolików wysiedlono do USRR już w latach 1945–1946; akcja „Wisła” w zasadzie nie objęła Pielni.
Sprawdź się · klawisze A–D lub kliknięcie
Quiz – historia Pielni
Pod jaką nazwą wieś nadał Władysław Jagiełło w 1387 r.?
Akt lokacyjny z 1387 r. nadaje osadę „Nowa Wola” (Nova Libertas) Mikołajowi Skałce.
Kto w 1634 r. kupił Pielnię?
10 listopada 1634 r. wieś kupili bracia Stano; przez córkę Jerzego dobra przeszły na Brzeskich.
Kiedy wzniesiono murowaną cerkiew św. Jana Ewangelisty?
Murowana, klasycystyczna cerkiew powstała w 1805 r., po pożarze drewnianej świątyni w 1803 r.
Ile domów ocalało po podpaleniach wsi w 1946 r.?
Z ok. 400 domów (lub 150–180 gospodarstw) pożogę przetrwało zaledwie 10.
Kiedy erygowano samodzielną parafię rzymskokatolicką w Pielni?
Dekretem bp. Ignacego Tokarczuka z 17 czerwca 1975 r. W 1989 r. świątynię wpisano do rejestru zabytków.
Co spotkało żydowskich mieszkańców Pielni w 1942 r.?
W 1942 r. Żydów z Pielni (ok. 30 osób) osadzono w getcie w Bukowsku, a następnie wywieziono do obozu w Zasławiu.
Dokąd w latach 1945–1946 wywieziono większość rusińskich mieszkańców Pielni?
Na mocy umów z 1944 r. przesiedlono ich do USRR, m.in. do wsi Wysoke w obwodzie tarnopolskim.
Ile lat mogą mieć pomnikowe dęby w parku dworskim?
Szacunki mówią o 400–500 latach (część źródeł: 350–500). Pamiętają czasy Pieniążków i Stanów.
Fiszki: 8 pojęć z historii wsi
Najpierw powiedz definicję własnymi słowami, potem kliknij kartę.
01
Łańcuchówka
↻
Łańcuchówka
Układ wsi, w którym zabudowa ciągnie się długim pasem wzdłuż rzeki lub drogi – typowy dla lokacji na prawie niemieckim.
02
Prawo niemieckie
↻
Prawo niemieckie
Średniowieczny sposób zakładania wsi: zasadźca, wójtostwo, łany i czynsz zamiast danin – tak lokowano Pielnię w XIV w.
03
Kolator
↻
Kolator
Patron i fundator świątyni, odpowiedzialny za jej utrzymanie – np. Truskolascy dla cerkwi w Pielni.
04
Jasyr
↻
Jasyr
Niewola tatarska; w 1624 r. Tatarzy uprowadzili w jasyr mieszkańców Pielni.
05
Bracia Polscy
↻
Bracia Polscy
Arianie – radykalny nurt reformacji. W Pielni zbór działał do wygnania arian w latach 1658–1662.
06
Rabacja
↻
Rabacja
Krwawe wystąpienie chłopów galicyjskich przeciw dworom w 1846 r.; zginął wtedy dziedzic Horodyński.
07
Proswita
↻
Proswita
Ukraińskie towarzystwo oświatowe prowadzące czytelnie – działało też w międzywojennej Pielni.
08
Lapidarium
↻
Lapidarium
Zbiór zabytkowych kamiennych fragmentów – tu: nagrobki z dawnego cmentarza greckokatolickiego.
Źródła i uwagi
Źródła
Notatniki NotebookLM: „Historia, dziedzictwo i przekształcenia wsi Pielnia” (111 źródeł) oraz „PIELNIA. RZEŹ WOŁYŃSKA” (86 źródeł) oraz „PIELNIA. HISTORIA” (285 źródeł, tabela chronologii) – syntezy z 12–13.10.2026.
Dokumenty IPN (protokoły przesłuchań członków SB-OUN), akty zgonu Urzędu Gminy Zarszyn, meldunki posterunku MO w Długiem; relacje mieszkańców („Głos Zarszyna”). do weryfikacji
Raport NotebookLM „Pielnia: Monografia historyczna, sakralna i współczesna”, infografika „Historia i zabytki wsi Pielnia” (ilustracje poglądowe), dossier „The Pielnia Dossier”.
Filmy: kanał autora na YouTube (cykl „Wielka historia małej Pielni” i filmy tematyczne).
Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu – zapisy nazw i najstarsze wzmianki. do weryfikacji
Monografie lokalne gminy Zarszyn i parafii w Pielni; portal „Apokryf Ruski” – dzieje parafii greckokatolickiej i wysiedleń.
W. Kubijowycz, szacunki etniczne Galicji Zachodniej (1939); spis galicyjski 1898. do weryfikacji
Wikipedia: „Pielnia”, „Parafia Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych w Pielni” (weryfikacja 13.10.2026); apokryfruski.org – hasło „Pielnia”; rejestr zabytków woj. podkarpackiego (A-172).
Zdjęcia: Wikimedia Commons, kategoria „Pielnia” – H. Bielamowicz, MariaSeman, Yarl (CC BY-SA 4.0/3.0), Silar, Lowdown, H. Groh (CC BY-SA 3.0/4.0); mapa z 1852 r. – domena publiczna.
Sprzeczności zaznaczone na slajdach: data pierwszej wzmianki (1376 / 1387 / 1400), liczba ofiar 1945–1946 (12 / 15), liczba i wiek pomnikowych dębów, liczba mieszkańców dziś (891 w 2021 / ok. 936 w 2024), skala zabudowy przed 1946 r., zasięg akcji „Wisła”, rok adaptacji cerkwi na kościół (1946 / 1947).
